Kamulaştırma Bedeli Düşük Geldiğinde Ne Yapılır

Kamulaştırma dosyalarında malikin en sık sorduğu soru şudur: "Teklif edilen bedel çok düşük, kabul etmesem ne olur?"

Cevap sanıldığından basittir. Uzlaşma sağlanmazsa idare, taşınmazın bulunduğu yerdeki asliye hukuk mahkemesinde bedel tespiti ve tescil davası açar. Bedeli artık idare değil mahkeme belirler ve mahkeme bunu bilirkişi incelemesiyle yapar. Dolayısıyla asıl mücadele alanı uzlaşma masası değil, bilirkişi raporudur.

Değer nasıl hesaplanır

2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu m. 11, bilirkişinin dikkate alacağı ölçütleri sayar. Uygulamada belirleyici olan ayrım şudur:

Arazi ise: net gelir yöntemi uygulanır. Taşınmazın bulunduğu yörede ekilen ürünler, dekar başına verim, ürün fiyatları ve üretim masrafları üzerinden yıllık net gelir bulunur ve kapitalizasyon faiziyle değere dönüştürülür.

Arsa ise: emsal satış karşılaştırması yapılır. Kamulaştırma tarihinden önceki özel amacı olmayan resmi satışlar bulunur, taşınmazla karşılaştırılır ve gerekli düzeltmeler yapılır.

İki yöntem arasındaki fark, çoğu dosyada bedelin kendisinden daha büyüktür. Bu yüzden dosyanın kilit sorusu şudur: taşınmaz arazi mi arsa mı?

Arsa niteliği tartışması

Bir taşınmazın tapu kaydındaki vasfının "tarla" olması, onun arazi sayılacağı anlamına gelmez. Değerlendirmede taşınmazın fiili ve hukuki durumu birlikte dikkate alınır. Arsa niteliğini destekleyen tipik veriler:

• Taşınmazın belediye ve mücavir alan sınırları içinde bulunması
• İmar planı kapsamında olması, plan kararının yapılaşmaya elverişli bir kullanım göstermesi
• Çevresinde fiilen yapılaşmanın gerçekleşmiş olması, altyapının (yol, su, elektrik) gelmiş olması
• Bölgede benzer taşınmazların arsa fiyatlarıyla alınıp satılıyor olması

Bu verilerin dosyaya belge olarak konması gerekir: imar durum belgesi, plan paftası, çevredeki yapılaşmayı gösteren fotoğraf ve uydu görüntüleri, tapu müdürlüğünden alınacak emsal satış listeleri.

Emsal seçimi: itirazın en verimli alanı

Emsal karşılaştırmasında seçilen satışlar, sonucu doğrudan belirler. Raporu incelerken sorulacak sorular:

• Emsaller kamulaştırma tarihinden önceki satışlar mı?
• Emsal taşınmazlar aynı bölgede mi, benzer imar durumunda mı, benzer büyüklükte mi?
• Emsaller özel amaçlı satış mı (akrabalar arası devir, şirket birleşmesi gibi)? Bu tür satışlar emsal alınamaz.
• Emsal ile dava konusu taşınmaz arasındaki farklar (yola cephe, eğim, konum) için düzeltme yapılmış mı?
• Kıymetlendirmede kullanılan endeks ve güncelleme doğru mu?

Kendi emsallerinizi sunma hakkınız vardır. Tapu müdürlüğünden alınan resmi satış kayıtları, rapora yapılan itirazın en güçlü ekidir. "Bedel düşük" cümlesi tek başına bir itiraz değildir; hangi emsalin neden uygun olmadığını ve yerine hangisinin konması gerektiğini göstermek gerekir.

Yapı, ağaç ve mütemmim cüzler

Taşınmaz üzerindeki yapılar, resmi birim fiyatlar üzerinden ve yıpranma payı düşülerek ayrıca değerlendirilir. Meyve ağaçları, bağ ve zeytinlik gibi dikili alanlar da yaşlarına ve verim durumlarına göre ayrı hesaplanır. Raporda bu kalemlerin unutulması veya eksik sayılması sık rastlanan bir durumdur; keşif sırasında sayım tutanağının doğru tutulduğundan emin olunmalıdır.

Kısmi kamulaştırmada değer kaybı

Taşınmazın yalnızca bir kısmı kamulaştırılıyorsa, kalan kısımda oluşan değer düşüklüğü de hesaba katılmalıdır. Örneğin bir parselin ortasından yol geçirilmesi, kalan iki parçayı bağımsız olarak kullanılamaz hale getirebilir. Bu kalem talep edilmediğinde rapora kendiliğinden girmeyebilir.

Süreler

En kritik süre, kamulaştırma işleminin kendisine karşı açılacak davadadır: 2942 sayılı Kanun m. 14 uyarınca, kamulaştırma belgelerinin tebliğinden itibaren otuz gün. Bu süre işlemin hukuka uygunluğunu tartışma imkânıdır ve kaçırıldığında geri gelmez.

Bedel tespiti davasında ise süre, mahkemenin verdiği kesin sürelerdir: rapora itiraz için tanınan süre içinde itiraz edilmezse rapor hükme esas alınır.

Ödemeyi alırken dikkat

Bedeli ihtirazi kayıt koymadan ve uzlaşarak alan malik, kural olarak sonradan bedele itiraz edemez. Uzlaşma görüşmesine gitmeden önce teklif edilen bedelin taşınmazın gerçek değerine uygun olup olmadığının değerlendirilmesi bu yüzden önemlidir.

Kamulaştırma yapılmadan taşınmaza fiilen el atılmışsa süreç tamamen farklıdır; o durumda malik dava açan taraftır. Ayrıntı: kamulaştırma ve kamulaştırmasız el atma.

Kaynaklar

• 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu, m. 8 (uzlaşma), m. 10 (bedel tespiti ve tescil davası), m. 11 (değer ölçütleri), m. 14 (otuz günlük dava süresi), m. 27 (acele kamulaştırma)
• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, m. 684-685 (bütünleyici parça ve eklenti)
• Yargıtay karar arama: karararama.yargitay.gov.tr